Etiquetas

& et al (1) # almohadilla (1) Acento (3) acentuacion (1) agudas (1) antilambda (1) apostrofe (1) apostrofo (1) asterisco (1) aun (1) b (1) Barra (1) Calderon (1) Cedilla Ç (1) Coma (1) Comillas (1) conector (1) Consonante (1) Consultas (1) Corchetes (1) cultismos (1) diacritica (2) DIERESIS (1) diple (1) diptongo (1) Dos puntos (1) Flecha (1) g (1) gerundio (2) graves (1) Guion (1) H (1) hiato (1) Indice (1) j (1) k (1) letra D (1) letra C (1) Letra S (1) letra Z (1) LL (1) llanas (1) llave ({ }) (1) Mayusculas (1) Normas APA (1) Parentesis (1) perifrasis (1) Plurale tantum (1) Prosodico (1) Punto (1) Punto y coma (1) Puntos suspensivos (1) R (1) Raya (1) RR (1) Signos (1) Signos de puntuacion (2) Simbolos (1) Singularia tantum (1) sobreesdrujulas (1) solo (1) triptongo (1) v (1) vocales (2) w (1) X (1) Y (1) Yeismo (1)

viernes, 17 de diciembre de 2021

Palabras con más de una forma de acentuación (I). Cultismos




PALABRAS CON VARIAS FORMAS DE ACENTUACIÓN




Existe un grupo reducido de palabras que presentan más de una forma de acentuación prosódica, es decir, que pueden pronunciarse de más de una manera sin que por ello cambie su valor semántico.

Este hecho repercute en la acentuación gráfica, que debe reflejar ambas posibilidades, lo que da lugar a la existencia de variantes de escritura. En estos casos, quien escribe deberá elegir la grafía que refleje la pronunciación con que emite el término.

Normalmente las posibilidades son dos, pero hay algún caso de triple pronunciación admitida, como el de bustrófedon, bustrofedon o bustrofedón.

La doble acentuación prosódica de ciertos cultismos grecolatinos se debe a menudo a la pervivencia de la acentuación griega, por una parte, y de la latina, por otra.


CULTISMOS GRECOLATINOS






Pronunciación etimológica y pronunciación adaptada.




Una de las variantes refleja la acentuación etimológica, que suele ser la esdrújula, y otra, la pronunciación llana, más acorde con el patrón acentual del español. Destacan entre ellas las siguientes:

• Voces acabadas en -íaco/-ca o -iaco/-iaca (‘relación’):
afrodisíaco/-ca o afrodisiaco/-ca, amoníaco o amoniaco, austriaco/-ca o austríaco/-ca, celíaco/-ca o celiaco/-ca, demoníaco/-ca o demoniaco/-ca, egipciaco/-ca o egipcíaco/-ca, elegíaco/-ca o elegiaco/-ca, maníaco/-ca o maniaco/-ca, paradisíaco/-ca o paradisiaco/-ca, policíaco/-ca o policiaco/-ca, simoniaco/-ca o simoníaco/-ca, siriaco/-ca o siríaco/-ca, zodiaco o zodíaco.

• Voces acabadas en -stato (‘equilibrio, posición estable’):
aerostato o aeróstato, girostato o giróstato, heliostato o helióstato, reostato o reóstato, termostato o termóstato.

• Voces acabadas en -éolo o -eolo, en -éola o -eola y en -íolo o -iolo (diminutivo latino):
alvéolo o alveolo, areola o aréola, bronquiolo o bronquíolo, folíolo o foliolo, laureola o lauréola, pecíolo o peciolo.

• Palabras acabadas en -mancia o -mancía (‘adivinación’). En este caso la terminación etimológica, -mancía, está en retroceso frente a mancia:
cartomancia o cartomancía, geomancia o geomancía, hidromancia o hidromancía, nigromancia o nigromancía, oniromancia u oniromancía, quiromancia o quiromancía.

• Palabras acabadas en -lisis (‘disolución’).
–Las que proceden directamente del griego son esdrújulas, pues conservan la pronunciación etimológica:
análisis, contraanálisis, psicoanálisis, catálisis, diálisis, parálisis.

–Las que se han formado tardíamente en el ámbito científico a partir de dos elementos compositivos tienen dos pronunciaciones, esdrújula y llana, ambas válidas:
autolisis o autólisis, electrolisis o electrólisis, hidrolisis o hidrólisis, fotolisis o fotólisis, hemolisis o hemólisis, pirolisis o pirólisis.

• En las palabras médula y ósmosis se ha impuesto la pronunciación esdrújula antietimológica a la llana medula y osmosis, que, al contrario que en los casos anteriores, era la original latina y griega, respectivamente.



Una variante refleja la pronunciación griega y otra la latina


• Palabras acabadas en -plejia (pron. lat.) o -plejía (pron. gr.), ‘parálisis’. Suele haber en ellas una clara preferencia por la pronunciación -plejia:
cuadriplejia o cuadriplejía, hemiplejia o hemiplejía, tetraplejia o tetraplejía.

En el caso de apoplejía solo es válida esta acentuación.



• Palabras acabadas en -scopia (pron. lat.) o -scopía (pron. gr.), ‘vista, explo ración’:
artroscopia o artroscopía, citoscopia o citoscopía, dactiloscopia o dactiloscopía, demoscopia o demoscopía, endoscopia o endoscopía, gastroscopia o gastroscopía, hidroscopia o hidroscopía, laparoscopia o laparoscopía, microscopia o microscopía, necroscopia o necroscopía, radioscopia o radioscopía, rectoscopia o rectoscopía.



Palabras con más de una forma de acentuación (II). Otros casos





PRÉSTAMOS DE OTRAS LENGUAS


Como en el caso de los cultismos, algunas palabras procedentes de otras lenguas presentan una doble acentuación, una correspondiente a la lengua de origen y otra más adaptada a la pronunciación española, en la que predominan las palabras llanas.

Estas son algunas muestras:

aeróbic (inglés) o aerobic
páprika (húngaro) o paprika
búmeran (inglés) o bumerán
anófeles (latín) o anofeles (influjo del francés)
Malí (francés) o Mali (posible influjo del inglés)



DISTRIBUCIÓN GEOGRÁFICA


A veces ocurre que a cada una de las variantes acentuales le corresponde un área de distribución geográfica.

En las palabras acabadas en -sfera se prefiere en América la acentuación esdrújula (biósfera, estratósfera, hidrósfera, etc.), mientras que en España se utiliza casi exclusivamente la llana (biosfera, estratosfera, hidrosfera, etc., con la excepción de atmósfera).

He aquí otros ejemplos:

básquetbol (España y áreas de América: andina, Caribe continental...) o basquetbol (Estados Unidos, México y otras zonas de América)
bebé (España y parte de América) o bebe (parte de América)
béisbol (España y parte de América) o beisbol (parte de América)
bungaló (España y parte de América) o búngalo (Argentina, Chile, México)
chasis (España y parte de América) o chasís (México, Centroamérica y zonas de Sudamérica)
chófer (España) o chofer (América)
cóctel (España y Cono Sur) o coctel (resto de América)
daiquiri (España, Argentina, Chile y Uruguay) o daiquirí (casi toda América)
fútbol (España y gran parte de América) o futbol (México y Centroamérica)
icono (España) o ícono (América)
kárate (España) o karate (América)
pudin (España) o pudín (América)
vídeo (España) o video (América)



OTRAS PALABRAS CON DOBLE ACENTUACIÓN


La siguiente relación recoge otra serie de términos que, por distintas razones, presentan más de una posibilidad de acentuación:

acedia o acedía
agrafia o agrafía
áloe o aloe
Amazonia o Amazonía
anémona o anemona
askenazí o askenazi
ayatolá o ayatola
bálano o balano
balaustre o balaústre
bereber o beréber
bimano/-na o bímano/-na
cánnabis o cannabis
cantiga o cántiga
celtíbero/-ra o celtibero/ra
cenit, zenit o cénit, zénit
dinamo o dínamo
élite o elite
Everest o Éverest
exégesis o exegesis
exégeta o exegeta
farandola o farándola
frijol, frejol o fríjol, fréjol
gráfila o grafila
Honolulu o Honolulú
ibero/-ra o íbero/-ra
idéntikit o identikit
isobara o isóbara
isótopo o isotopo
Kósovo o Kosovo
lítote, lítotes o litote, litotes
metempsicosis o metempsícosis
metopa o métopa
mildiu o mildiú
mímesis o mimesis
misil o mísil
Misisipi o Misisipí
Mostar o Móstar
naíf o naif
olé u ole
olimpiada u olimpíada
omóplato u omoplato
pábilo o pabilo
pachulí o pachuli
pensil o pénsil
período o periodo
píxel o pixel
polícromo/-ma o policromo/-ma
polígloto/-ta o poligloto/-ta
púlsar o pulsar
rapel o rápel
reuma o reúma
róbalo o robalo
Rumanía o Rumania
Sáhara o Sahara
sicomoro o sicómoro
sóviet o soviet
tángana o tangana
travesti o travestí
triglifo o tríglifo
zaino/-na o zaíno/-na


(Sobre la acentuación gráfica de las formas complejas → Acentuación gráfica de las formas compuestas; sobre el uso de la tilde en los nombres propios → Acentuación gráfica de los nombres propios).



Fuentes consultadas
El buen uso del español. RAE. 88-94